Neden - Sonuç (Gerekçe) İlişkisi Konu Anlatımı

Neden-sonuç ilişkisi, bir durumun niçin ortaya çıktığını gösteren temel anlam ilişkisidir.

Bir cümlede sonuç olarak bildirilen yargı vardır; bu yargının altında yatan sebep, gerekçe veya neden de aynı cümlede ya da yakın cümlede yer alır.

Kaynak transkriptte neden-sonuç cümleleri, gerçekleşmiş bir işin gerekçesini, sebebini veya nedenini içinde barındıran yapılar olarak ele alınır.

Bu tanım sınav açısından önemlidir; çünkü neden-sonuç cümlesi yalnızca iki olayın yan yana gelmesi değildir.

Olaylardan biri diğerinin açıklayıcı dayanağı olmalıdır.

Bu ilişkide iki parça düşünülür: neden ve sonuç.

Neden, sonucun ortaya çıkmasına yol açan durumdur.

Sonuç ise bu nedene bağlı olarak gerçekleşen veya gerçekleşmiş kabul edilen yargıdır. “Yoğun kar yağışı nedeniyle yollar kapandı” cümlesinde yolların kapanması sonuç, yoğun kar yağışı nedendir. “Yazar, konuyu yeterince araştırmadığı için yazıda bilgi eksikleri oluşmuş” cümlesinde araştırma eksikliği neden, bilgi eksiklerinin oluşması sonuçtur.

Bu tür cümlelerde “niçin” veya “neden” sorusu sonuca yöneltildiğinde gerekçe bulunur.

Neden-sonuç ilişkisi çoğu zaman belirli dil göstergeleriyle kurulur. “Çünkü”, “bu yüzden”, “bu nedenle”, “bundan dolayı”, “-dığı için”, “-den ötürü”, “sebebiyle”, “dolayısıyla” gibi yapılar adayı doğru yöne götürebilir.

Ancak KPSS’de yalnız bu işaretlere güvenmek risklidir.

Bazı cümlelerde neden-sonuç ilişkisi açık bağlaç olmadan kurulabilir. “Uzun süre uykusuz kaldı, derste dikkatini toparlayamadı” cümlesinde iki yargı arasında sebep-sonuç bağı sezilir.

Bağlaç yoktur ama ilk durum ikincinin nedeni olarak okunur.

Bu nedenle biçim ipucu, anlam ise kesin ölçüttür.

Neden-sonuç ile amaç ilişkisi en sık karıştırılan ayrımdır.

Amaçta yapılmak istenen şey henüz hedef durumundadır; gerçekleşip gerçekleşmediği bilinmez.

Neden-sonuçta ise sebep de sonuç da gerçeklik alanına daha yakındır. “Konuyu öğrenmek için tekrar yaptı” cümlesinde öğrenme hedefi amaçtır; kişinin gerçekten öğrenip öğrenmediği belli değildir. “Konuyu iyi öğrendiği için soruları hızlı çözdü” cümlesinde öğrenme gerçekleşmiş bir neden, hızlı çözme sonuçtur.

Kaynak anlatımda amaç cümlelerinde sonuçtan söz etmenin doğru olmadığı vurgulanır; çünkü amaç henüz ulaşılmamış yönelimi anlatır.

Bu ayrım özellikle “için” sözcüğü görüldüğünde kontrol edilmelidir.

Gerekçeli yargı, neden-sonuç ilişkisinin sınav dilindeki önemli biçimlerinden biridir.

Bir yargı ortaya konur ve bu yargının dayanağı açıklanır. “Bu roman başarılıdır, çünkü karakterlerin iç dünyası tutarlı biçimde verilmiştir” cümlesinde ilk bölüm değerlendirme, ikinci bölüm gerekçedir.

Gerekçeli yargıda her zaman fiziksel bir olay zinciri bulunmak zorunda değildir; düşünce, değerlendirme veya karar da gerekçeye bağlanabilir.

Bu nedenle neden-sonuç yalnız doğa olayları veya günlük olaylarla sınırlı değildir.

Bir eleştiri, tercih, karar, beğeni veya sav da gerekçeli kurulabilir.

Cümleler arası neden-sonuç ilişkisinde sıralama değişebilir.

Önce sonuç verilip sonra gerekçe açıklanabilir: “Toplantı ertelendi.

Katılımcıların çoğu şehir dışındaydı.” Burada ikinci cümle birincinin gerekçesi olarak okunabilir.

Tersi de mümkündür: “Katılımcıların çoğu şehir dışındaydı.

Bu yüzden toplantı ertelendi.” Bu kez önce neden, sonra sonuç gelir.

Kaynak transkriptte cümleler arası sorularda “kendinden önceki cümlenin gerekçesi” veya “kendinden sonraki cümlenin sonucu” gibi ifadelerin dikkatle okunması gerektiği vurgulanır.

Aday, tek cümleyi izole etmek yerine cümleleri art arda okuyarak ilişkinin yönünü belirlemelidir.

Neden-sonuç ilişkisi açıklama cümleleriyle de yakınlık gösterir.

Her gerekçe bir açıklama değeri taşıyabilir; fakat her açıklama neden-sonuç değildir.

Açıklama, bir yargıyı anlaşılır kılabilir, tanımlayabilir veya ayrıntılandırabilir.

Neden-sonuçta ise açıklama, özellikle “niçin böyle oldu” sorusuna cevap verir. “Bu sözcük terimdir; çünkü tıp alanında özel bir kavramı karşılar” cümlesinde hem açıklama hem gerekçe vardır.

Buna karşılık “Bu sözcük tıpta kullanılan bir kavramdır” cümlesi açıklayıcıdır ama tek başına neden-sonuç bağı kurmaz.

Soru seçeneklerinde bu fark aranmalıdır.

Neden-sonuç ilişkisi koşul cümlesinden de ayrılmalıdır.

Koşulda bir durumun gerçekleşmesi başka bir durumun gerçekleşmesine bağlanır; sonuç henüz şarta bağlıdır. “Düzenli çalışırsan başarırsın” koşul-sonuçtur.

Neden-sonuçta ise başarı veya başarısızlık gerçekleşmiş bir sebebe bağlanır: “Düzenli çalıştığı için başarılı oldu.” Koşul geleceğe açık bir bağlılık kurar; neden-sonuç gerçekleşmiş ya da gerçekleşmiş kabul edilen bağı açıklar.

Bununla birlikte bir cümlede koşul ve uyarı gibi başka anlamlar bulunabilir.

Soru kökü hangi ilişkiyi istediğini belirlediği için önce soru kökü, sonra cümle okunmalıdır.

Neden-sonuç cümlelerinde sonuç her zaman olumsuz olmak zorunda değildir.

Bir başarı, gelişme, artış, azalma, tercih, karar veya duygu durumu da gerekçeye bağlanabilir. “Düzenli arşiv tuttuğu için belgeleri kolay buldu” olumlu bir sonuçtur. “Süreci yanlış planladığından işler aksadı” olumsuz bir sonuçtur.

İkisi de neden-sonuçtur.

Bu nedenle aday, yalnız “zarar doğdu mu” diye bakmamalıdır.

Ölçüt, sonucun olumlu ya da olumsuz olması değil, bir gerekçeye bağlanmasıdır.

Paragraf sorularında neden-sonuç ilişkisi yazarın düşüncesini destekleyen bir araçtır.

Yazar bir iddia ortaya koyduğunda onun nedenini vererek okuru ikna etmeye çalışır.

Bir durumdan yakınıyorsa, yakınmanın dayanağını açıklayabilir.

Bir öneri sunuyorsa, önerinin niçin gerekli olduğunu gerekçelendirebilir.

Bu nedenle neden-sonuç cümleleri çoğu zaman ana düşüncenin yardımcısıdır.

Kaynak anlatımda bu tür cümlelerin paragrafta ana düşünceye yatırım sağladığı belirtilir.

Aday, metinde gerekçe veren cümleleri fark ettiğinde yazarın savını ve yardımcı düşüncelerini daha kolay ayırır.

Neden-sonuç ilişkisinde istisna gibi görünen bazı yapılar da dikkat ister. “Çok çalıştı da başardı” cümlesinde açık bir “çünkü” yoktur, fakat başarı çalışmaya bağlanır. “Yorgunluktan konuşacak hâli kalmadı” cümlesinde “-dan” eki sebep bildirir.

Buna karşılık “başarmak için çalıştı” ifadesinde çalışma gerçekleşmiş olsa bile başarı hedef durumundadır; bu yüzden amaç anlamı ağır basar.

Aday, ortak ek ve sözcüklerin anlamını cümlenin zaman ve gerçekleşme mantığıyla sınamalıdır.

Gerekçe her zaman uzun açıklama biçiminde gelmeyebilir; bazen tek bir kelime grubu bile sonucu taşıyan nedeni gösterir.

Gerekçe-sonuç ilişkisinde gerekçenin kanıt gibi kullanılması da mümkündür.

Yazar, bir değerlendirmeyi okura kabul ettirmek için dayanak gösterir; böylece cümle yalnız olay zinciri değil, düşünce zinciri de kurar. “Bu anlatım etkilidir, çünkü örnekler soyut yargıyı somutlaştırır” biçimindeki yapı, neden-sonuç mantığının değerlendirme alanındaki görünümüdür.