Yüklem Konu Anlatımı

Yüklem, cümlede temel yargıyı kuran çekimli unsurdur.

Bir cümlenin iş, oluş, hareket, durum ya da nitelik bildirmesi yüklem sayesinde gerçekleşir.

Bu nedenle cümle ögelerini ararken ilk yapılacak işlem yüklemi bulmaktır.

Çünkü diğer ögeler kendi başlarına değil, yüklemle kurdukları ilişkiye göre adlandırılır.

Özneyi, nesneyi, dolaylı tümleci ya da zarf tümlecini belirleyen şey, bu unsurların yükleme hangi soruyla ve hangi anlamla bağlandığıdır.

Yüklem yoksa ortada tamamlanmış bir yargı bulunmaz; yargı yoksa öge çözümlemesi de sağlam biçimde yapılamaz.

Yüklem çoğu zaman çekimli bir fiil olarak karşımıza çıkar.

Geldi, okuyacak, bekliyorduk, anlatmışsınız gibi örneklerde fiil kökü veya gövdesi kip ve kişi ekleriyle cümle yargısını tamamlar.

Fiil yüklemli cümlelerde hareket veya oluş doğrudan yüklemde görünür.

Ancak yüklemi yalnız fiil sanmak eksik bir yaklaşımdır.

Türkçede isim soylu sözcükler ve isim grupları da ek fiil yardımıyla yüklem olabilir.

Hava serindi, karar doğruymuş, öğrenciler hazır, asıl mesele sabırdır gibi cümlelerde yüklem fiil değil, ek fiille yargı değeri kazanmış isim unsurudur.

Bu ayrım yüklemin türüne göre cümle sınıflandırmasında önemlidir.

Yüklem çekimli fiil ya da fiil grubuysa cümle fiil cümlesi olur.

Yüklem ek fiille çekimlenmiş isim, sıfat, zamir, edat grubu ya da başka bir isim soylu yapıysa cümle isim cümlesidir.

Başardı ile başarılıydı arasındaki fark bu noktada belirgindir.

İlkinde yapılan bir iş, ikincisinde bir nitelik yargısı vardır.

KPSS’de seçenekler çoğu zaman bu ince farkın görülüp görülmediğini yoklar.

Aday yüklemdeki ek fiili fark etmezse isim cümlesini fiil cümlesi sanabilir.

Yüklem tek sözcükten oluşabileceği gibi söz grubu hâlinde de bulunabilir.

Yardım etti, farkına vardı, söz vermişti, mutlu olmuştu, göze alacak gibi yapılarda yüklemi yalnız yardımcı fiile indirmek doğru değildir.

Cümlenin yargısı, anlamı taşıyan isim unsuru ile yardımcı fiilin birlikte kurduğu bütündür.

Aynı durum ek fiilli isim grupları için de geçerlidir.

Amacı sınavı kazanmakmış cümlesinde yüklem yalnız kazanmakmış diye daraltılamazsa anlam eksik kalabilir; ögenin sınırı cümlede hangi söz grubunun yargı hâline geldiğine göre belirlenir.

Yüklem, cümledeki diğer ögelerin bulunma yolunu da belirler.

Temizledi gibi bir yüklem duyulduğunda zihinde kim temizledi, neyi temizledi, nerede temizledi, ne zaman temizledi gibi sorular doğar.

Bu soruların cevapları yüklem dışındaki ögeleri verir.

Bu nedenle öge çözümlemesinde önce özne ya da nesne aramak yöntemi tersine çevirir.

Doğru sıra yüklemi bulmak, yüklemin anlamını ve türünü görmek, sonra diğer sözleri yükleme bağlandıkları göreve göre ayırmaktır.

Yüklem cümlenin ana unsuru, diğerleri ise onu tamamlayan veya destekleyen unsurlardır.

Yüklemin yeri, cümlenin kurallı veya devrik oluşunu gösterir.

Türkçede olağan dizilişte yüklem sonda bulunur; bu durumda cümle kurallıdır.

Yüklem sonda değilse devrik cümle oluşur.

Bugün erken geldik cümlesinde yüklem sonda olduğu için kurallı yapı vardır.

Erken geldik bugün cümlesinde yüklem sonda olmadığı için devrik yapı görülür.

Fakat devriklik yüklemi değiştirmez; yalnızca yüklemin yerini değiştirir.

Sınavda öğrencinin görevi, yüklemin son sözcük olup olmadığına bakmadan cümlenin asıl yargısını bulmaktır.

Fiilimsiler yüklemle en çok karıştırılan yapılardandır.

Gelen, gelince, gelmek, çalışarak gibi fiilimsi biçimleri yan anlam veya yan yargı kurabilir; ancak çekimli yüklem değeri taşımaz.

Sınava düzenli çalışan öğrenci başarılı oldu cümlesinde çalışan sözcüğü sıfat-fiildir, yüklem başarılı oldu bütünüdür.

Ders bitince evine döndü cümlesinde bitince zarf-fiildir, yüklem döndü sözcüğüdür.

Fiilimsi bulunan cümlelerde birden çok eylem çağrışımı vardır; fakat temel yargı çekimli yüklemde aranır.

Yüklemle ilgili sınav tuzakları genellikle üç noktada toplanır.

Birincisi, birleşik yüklemin yalnız son kelimesini almak ve anlamı parçalamaktır.

İkincisi, ek fiille kurulmuş isim yüklemini yüklem saymamaktır.

Üçüncüsü, fiilimsi veya kalıplaşmış söz grubunu temel yüklemle karıştırmaktır.

Sağlam çözüm için cümlede tamamlanmış yargıyı sor, bu yargının çekimli fiille mi yoksa ek fiilli isimle mi kurulduğunu belirle ve yüklem olan söz grubunu anlam bütünlüğüyle al.

Böyle yapıldığında diğer ögelerin soruları da doğru yere yöneltilir.

Yüklem, tek başına cümle kurabilme gücüne sahip olduğu için cümlenin en yoğun anlam merkezidir.

Temizledi sözcüğü tek başına söylendiğinde kişi eki sayesinde yapan hakkında bir bilgi verir ve tamamlanmış bir yargı oluşturur.

Buna rağmen insan zihni çoğu zaman bu yargıyla yetinmez; temizleyen kim, neyi temizledi, nerede temizledi gibi tamamlayıcı bilgileri merak eder.

Cümledeki ögelerin doğuşu bu merakla açıklanabilir.

Yüklem yeterli yargıyı kurar, diğer ögeler ise bu yargıyı ayrıntılandırır.

Yüklemin çekimli olması, onu fiilimsi ve adlaşmış yapılardan ayıran temel ölçüttür.

Çekim, yalnız kip ekiyle değil kişi ve ek fiil bağlantısıyla birlikte değerlendirilir.

Okuyan çocuk ifadesinde okuyan tek başına cümle kurmaz; çocuk okuyor denildiğinde çekimli fiil yüklem olur.

Çalışmak güzeldir cümlesinde çalışmak isim-fiildir, fakat güzeldir ek fiilli isim yüklemidir.

Çalışmak en büyük hedefimdi cümlesinde ise en büyük hedefimdi söz grubu yüklem değerindedir.

Bu örnekler yüklemi bulurken sözcük türünden çok yargı tamlığının aranması gerektiğini gösterir.

Olumsuzluk ve soru unsurları da yüklemin sınırına dahildir.

Gelmedi cümlesinde yüklem gelmedi biçimindedir; yalnız geldi diye düşünmek yargıyı tersine çevirir.

Hazır değilmiş cümlesinde değilmiş, isim yükleminin olumsuzlaşmasını sağlar ve yüklem bütününün parçasıdır.

Gelecek misin cümlesinde soru eki yükleme bağlanır; cümlenin yargısı soru değerinde tamamlanır.

Bu nedenle yüklem bulunurken kip, kişi, olumsuzluk, soru ve ek fiil unsurları birlikte okunur.

Cümle çözümlemesi, yüklemin anlamını eksiltmeden yapılmalıdır.

Yüklem bazı cümlelerde ortak kullanılabilir ya da eksiltili anlatım içinde sezdirilebilir; fakat öge çözümlemesi yapılan standart sınav cümlelerinde tamamlanmış yargı aranır.

Sıralı cümlelerde her yargının kendi yüklemi veya ortak yükleme bağlantısı ayrıca kontrol edilir.

Bugün ders çalıştım, yarın deneme çözeceğim cümlesinde iki ayrı yüklem vardır.

Bugün ders, yarın deneme çözeceğim biçimindeki eksiltili anlatımda ise ilk bölüm yükleme ortaklanır.