Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler Konu Anlatımı

Eş sesli, diğer adıyla sesteş sözcükler, aynı seslerden oluşan fakat anlamları birbirinden ayrı olan sözcüklerdir.

Bu konuda dikkat edilmesi gereken ilk nokta, sesteşliğin anlam benzerliği değil ses ortaklığı üzerine kurulmasıdır.

İki sözcük aynı biçimde söylenir, çoğu durumda aynı biçimde yazılır; ancak karşıladıkları kavramlar arasında gerçek bir anlam bağı bulunmaz.

Bu yüzden sesteşlikte benzerlik dış yüzeydedir, ayrılık anlamdadır.

Bir kelimenin kulağa aynı gelmesi tek başına yeterli değildir; anlamların da birbirinden kopuk olması gerekir.

Eğer anlamlar arasında temel anlamdan genişleyen, benzerlik veya işlev yoluyla kurulan bir ilişki varsa bu durum sesteşlik değil çok anlamlılık olarak düşünülmelidir.

Sesteşliği anlamanın en sağlam yolu, iki anlam arasında ortak bir köprü olup olmadığını sormaktır.

Bir sözcüğün bir anlamı renk bildiriyor, başka bir anlamı şehir dışındaki geniş alanı anlatıyor ve bu iki kullanım arasında anlamca bir bağ kurulamıyorsa sesteşlikten söz edilebilir.

Aynı ses dizisi, tamamen farklı kavramları karşılamaktadır.

Buna karşılık bir sözcüğün temel anlamından yola çıkılarak benzerlik veya işlev ilişkisiyle oluşmuş yeni anlamları varsa arada kopukluk yoktur.

Mesela bir organ adının sahiplik, taraf, bölüm veya araç anlamına genişlemesi sesteşlik sayılmaz; çünkü temel anlamdan türeyen bir anlam ilişkisi vardır.

Sesteşlikte ise böyle bir türeme bağı aranmaz, hatta olmaması beklenir.

Bu konu çoğu zaman çok anlamlılıkla karıştırılır.

Çok anlamlılıkta bir kelimenin birden fazla anlamı vardır, fakat bu anlamlar aynı kökten gelişmiş ve birbiriyle ilişkilidir.

Sözlüklerde bu anlamlar çoğu kez aynı madde içinde farklı sıralarla verilir.

Sesteşlikte ise aynı ses biçimine sahip fakat ayrı anlam alanlarında bulunan sözcüklerden söz edilir.

Bu ayrım öğrenilmediğinde aday, aynı kelimenin yan anlamlarını sesteş gibi işaretleyebilir.

Oysa sesteşlik için anlamların “hiçbir koşulda benzememesi” gerekir denebilir.

Buradaki ifade, anlamlar arasında günlük çağrışım düzeyinde bile güçlü bir ortaklık bulunmaması gerektiğini anlatır.

Birinde renk, diğerinde coğrafi alan, bir başkasında eylem kökü varsa ses ortaklığı dışında bağ kalmaz.

Örnek üzerinden düşünmek konuyu netleştirir. “Kır” sözcüğü bir bağlamda beyazla siyahın karışımına yaklaşan bir rengi anlatabilir.

Başka bir bağlamda şehir ve kasabaların dışındaki geniş, açık alanı karşılayabilir.

Bunlara ek olarak “kırmak” fiilinin kökü de aynı ses biçimine yaklaşır.

Renk anlamı, arazi anlamı ve kırma eylemi arasında ortak bir anlam gelişimi kurulamıyorsa bunlar sesteşlik açısından değerlendirilir.

Benzer biçimde “kaz” sözcüğü bir cümlede hayvan adı olabilir; başka bir cümlede toprağı eşeleme eylemini bildiren fiil kökü olarak karşımıza çıkabilir.

Ses ve yazılış aynıdır; ancak biri canlı varlığı, diğeri eylemi anlatır.

Anlamlar birbirinden bağımsız olduğunda sesteşlik ilişkisi oluşur.

Sesteşlikte sözcüğün türü de ayırıcı olabilir, fakat tek başına yeterli ölçüt değildir.

Aynı sesli iki kullanım bazen ikisi de isim olabilir, bazen biri isim biri fiil olabilir.

Tür farkı varsa anlam bağı kopukluğunu fark etmek kolaylaşır; ancak aynı türdeki iki sözcük de sesteş olabilir.

Bu yüzden sadece “biri isim, biri fiil” diye karar vermek eksik kalır.

Asıl ölçüt, anlam alanlarının ayrılığıdır.

Eğer iki kullanım arasında kavramsal bir bağlantı yoksa sesteşlik vardır.

Eğer tür farklılığına rağmen anlam ilişkisi sürüyorsa daha dikkatli olmak gerekir.

Soru çözümünde sözcüğün cümledeki anlamı önce belirlenmeli, sonra diğer kullanımın bu anlamla bağı olup olmadığı değerlendirilmelidir.

Sesteş sözcüklerde bir başka öğrenme tuzağı, eş anlamlılık veya yakın anlamlılıkla karıştırmadır.

Eş anlamlı sözcüklerde anlamlar aynı ya da çok yakındır; sesteşlikte ise anlamlar uzak olmalıdır.

Karşıt anlamlılıkta iki sözcük anlam bakımından ters yönleri gösterir; sesteşlikte terslik aranmaz, ilişkisizlik aranır.

Örneğin iki sözcük aynı seslere sahip diye karşıt olmaz.

Aynı şekilde iki anlam birbirine zıt diye sesteş sayılmaz.

Sesteşliğin ayırıcı özelliği, seslerin aynı olması ve anlamların farklılaşmasıdır.

Bu nedenle çözüm sırasında “Ses ortak mı?” sorusundan sonra mutlaka “Anlam ortak mı?” sorusu gelmelidir.

Ses ortak, anlam ortaksa eş ya da yakın anlam düşünülebilir; ses ortak, anlam bağlantısızsa sesteşlik güçlenir.

Pratik çözüm yöntemi üç basamaklıdır.

Önce verilen sözcüğün cümlede hangi anlamla kullanıldığını sadeleştir.

Sonra aynı biçimde yazılan veya söylenen diğer kullanımın neyi karşıladığını belirle.

En son iki anlam arasında benzerlik, işlev, parça-bütün, araç, yer veya mecazlaşma gibi bir geçiş bağı bulunup bulunmadığını sorgula.

Bağ varsa sesteşlikten uzaklaşılır; bağ yoksa sesteşlik kabul edilir.

Özellikle sözcüğün temel ve yan anlamlarıyla sesteş örneklerini ayırmak için bu son basamak önemlidir.

Çünkü yan anlam da gerçek anlam kapsamındadır ve temel anlamla bağını korur.

Sesteşlikte ise aynı ses biçiminin arkasında ayrı kavramlar durur.

Bu ayrımı yerleştiren öğrenci, hem sözcükte anlam sorularında hem de kök türüyle bağlantılı dil bilgisi sorularında daha güvenli ilerler.

Sesteşlikte tarihsel köken bilgisi bazen açıklayıcı olabilir, fakat soru çözümünde öğrenciden genellikle ayrıntılı köken bilgisi beklenmez.

Yapılması gereken, verilen cümlelerdeki anlamları karşılaştırmaktır.

Eğer iki kullanım aynı kökten gelişmiş gibi görünmüyor ve biri ötekini çağrıştırmadan ayrı bir kavramı gösteriyorsa sesteşlik düşünülür.

Bu yüzden örnekleri incelerken “Bu anlam diğerinden nasıl doğmuş olabilir?” sorusu yararlıdır.

Makul bir benzerlik veya işlev bağı kurulabiliyorsa sesteşlik yerine çok anlamlılık ihtimali güçlenir.

Böyle bir bağ kurulamıyorsa aynı ses biçimi altında iki ayrı sözcük vardır.

Sözlük düzeni de öğrenciyi yanıltabilir.

Bazı sözlüklerde farklı kökenli aynı biçimli sözcükler ayrı madde gibi gösterilir; bazı öğrenme kaynaklarında ise bu ayrım örneklerle sezdirilir.

Öğrenci için asıl önemli olan, aynı madde numarasını ezberlemek değil anlamların ilişkisini görmektir.

Bir anlam temel anlamın genişlemesi olarak açıklanabiliyorsa ayrı sesteş saymak yanlıştır.

Örneğin fiziksel bir parçadan o parçanın işlevine doğru genişleme varsa bağ devam eder.