Tanımlama Konu Anlatımı

Tanımlama, düşünceyi geliştirme yolları içinde kavramı okura tanıtan ve onun sınırlarını belirleyen anlatım yoludur.

Bir metinde yazar bir varlığın, kavramın, kişinin, yazı türünün, kurumun ya da durumun ne olduğunu belirgin özellikleriyle ortaya koyuyorsa tanımlamaya başvurur.

Tanım cümlesi okurun zihnindeki “bu nedir” veya “bu kimdir” sorusuna cevap verir.

Bu ölçüt, sınavda en kullanışlı ayırıcıdır.

Bir paragrafı okurken cümleyi ilgili kavramın arkasına yerleştirip “nedir” diye sorduğunuzda anlamlı bir karşılık alıyorsanız, o cümlede tanımlama vardır.

Tanımlamanın amacı, okura kavramın kimliğini vermek ve sonraki açıklamaların hangi alan içinde anlaşılacağını göstermektir.

Tanımlama ile açıklama arasındaki ilişki yakındır ama ikisi aynı şey değildir.

Açıklayıcı anlatım metnin genel amacıdır; bilgi verme ve öğretme isteği taşır.

Tanımlama ise bu amacın içinde kullanılan düşünceyi geliştirme yoludur.

Bir metin bütünüyle açıklayıcı olabilir, çünkü baştan sona bilgi aktarır; bu metnin yalnız bir veya birkaç cümlesinde tanımlama bulunabilir.

Örneğin bir yazı türünün ne olduğu önce tanıtılır, ardından özellikleri, tarihî gelişimi ve örnekleri anlatılır.

Tanım cümlesi metnin giriş kapısı gibidir; ama metnin bütününü tek başına belirlemez.

Bu ayrım, “anlatım biçimi” sorularıyla “düşünceyi geliştirme yolu” sorularını karıştırmamak için gereklidir.

Tanımlamanın sınav çerçevesindeki koşulu, kavramın ayırt edici çizgisini vermesidir.

Bir cümle yalnızca “dil önemlidir” diyorsa tanım yapmaz; çünkü dilin ne olduğunu söylemez.

Bir cümle “dil, insanların duygu ve düşüncelerini aktarmasını sağlayan ortak işaretler düzenidir” anlamını taşıyorsa tanımlama yapar; çünkü kavramın işlevini ve varlık alanını belirler.

Aynı şekilde “biyografi bir kişinin yaşamını konu alan yazı türüdür” anlamındaki bir cümle tanımdır.

Burada önemli olan, örneğin birebir kaynağı değil, cümlenin işlevidir.

Cümle okura kavramın ne olduğunu, hangi temel özelliğiyle tanındığını bildiriyorsa tanımlama vardır.

Tanım cümlelerinin yalnız nesnel olacağı düşüncesi sınavda önemli bir yanılgıdır.

Elbette sözlük, ansiklopedi veya ders kitabı diliyle kurulan tanımlar çoğunlukla nesnel görünür.

Ölçülebilir, genel kabul gören, kişisel beğeni taşımayan bir anlatım kullanılır.

Ancak yazar, bir kavramı kendi değerlendirmesiyle de tanıtabilir.

Bir kavramı “insana düşünme alanı açan güçlü bir düzen” gibi yorumlu bir ifadeyle açıklamak öznel bir tat taşıyabilir, fakat yine de kavramın ne olduğuna cevap veriyorsa tanımlama işlevi görür.

Bu nedenle tanımlamada aranan şart nesnellik değil, tanıtma ve sınır çizme işlevidir.

Soru seçeneğinde “tanımlamaya yer verilmiştir” deniyorsa cümlenin öznel ya da nesnel oluşu tek başına belirleyici değildir.

Tanımlama, paragrafın anlam sorularında da özel bir değere sahiptir.

Bir metinde tanım cümlesi bulunuyorsa çoğu zaman konunun merkezini işaret eder.

Yazar hangi kavramı tanımlıyorsa, metnin devamında o kavramın özelliklerini, sonuçlarını, örneklerini veya tartışmalı yanlarını açabilir.

Bu nedenle konu ve ana düşünce sorularında tanım cümleleri dikkatle okunmalıdır.

Tanım, okura “bu metinde konuşulan şey budur” der.

Ardından gelen karşılaştırmalar, örnekler ve açıklamalar bu tanım çevresinde örgütlenir.

Sınavda uzun bir paragraf içinde tanım cümlesini yakalamak, metnin dağınık görünen ayrıntılarını toparlamaya yardım eder.

Tanımlamayı benzer yapılardan ayırmak gerekir.

Betimleme bir varlığın görünüşünü, duyusal ayrıntılarını veya izlenimini verir; tanımlama ise o varlığın ne olduğunu belirler. “Eski, dar pencereli, loş bir ev” ifadesi betimleme yönü taşır; “ev, insanların barınmak için kullandığı yapıdır” türünden bir ifade tanımdır.

Örnekleme, genel düşünceyi somut örneklerle destekler; tanımlama kavramın sınırını çizer. “Roman, hikâye, tiyatro gibi türler” demek örnekleme olabilir; “roman, olayları kişi, yer ve zaman içinde genişçe anlatan edebî türdür” demek tanımdır.

Özellik sayma da her zaman tanım değildir.

Bir kavramın özellikleri peş peşe sıralanabilir ama “ne olduğu” açıklanmıyorsa tanımlama kesinleşmez.

Tanımlama sorularında izlenecek prosedür basittir fakat dikkat ister.

Önce metinde adlandırılan ana kavramlar belirlenir.

Sonra bu kavramların yanında “nedir” veya “kimdir” sorusuna cevap veren cümle aranır.

Bulunan cümle, kavramı yalnız övüyor mu, eleştiriyor mu, betimliyor mu, yoksa gerçekten tanıtıyor mu diye kontrol edilir.

Eğer cümle kavramın türünü, işlevini, temel özelliğini veya kapsamını gösteriyorsa tanımlama vardır.

Ardından soru kökü denetlenir; “yer verilmiştir” diyorsa tek bir tanım cümlesi yeterli olabilir, “ağır basmaktadır” diyorsa metnin genel amacı ayrıca değerlendirilir.

Çünkü tanımlama destekleyici bir yol olduğu için tek başına paragrafın baskın anlatım biçimini belirlemeyebilir.

Sınav tuzaklarından biri, “-dır” ekini tanımın kesin göstergesi sanmaktır.

Bir cümle yükleminde “-dır” taşıyabilir ama yalnız yargı bildirebilir; buna karşılık “-dır” olmadan da tanım yapılabilir.

İkinci tuzak, “denir” sözcüğüne aşırı bağlanmaktır. “Buna x denir” yapısı çoğu zaman tanım verir, fakat asıl ölçüt yine kavramın ne olduğunun belirlenmesidir.

Üçüncü tuzak, tanım ile neden sonuç ilişkisini karıştırmaktır.

Bir şeyin niçin ortaya çıktığı anlatılıyorsa sebep açıklanır; ne olduğu anlatılıyorsa tanımlama yapılır.

Dördüncü tuzak, kişisel yargı gördüğü için tanımı elemek olur.

Öznel tanım da sınavda tanımlama sayılabilir.

Tanımlamanın istisna gibi görünen durumları genellikle karma cümlelerden kaynaklanır.

Bir cümle önce kavramı tanımlar, sonra ona ilişkin bir yorum ekleyebilir.

Böyle bir durumda cümlenin tanım bölümü dikkate alınır ve seçenek “tanımlamaya yer verilmiştir” diyorsa işaretlenebilir.

Bir paragraf önce tanım yapıp sonra örneklerle ilerleyebilir; bu durumda hem tanımlama hem örnekleme bulunabilir.

Ayrıca bir kavram, doğrudan tek cümlede değil iki cümlelik bir açıklama içinde tanıtılabilir.

Sınavda her zaman tek kalıba bağlı kalmak yerine, metnin kavrama hangi işlevi yüklediği okunmalıdır.

Tanımlamanın sınırını belirleyen bir başka nokta da kapsam bilgisidir.

İyi bir tanım, kavramı çok daraltmadan ve gereksiz ayrıntıya boğmadan ayırt edici yönü verir.

Bir yazı türünü tanımlarken bütün tarihini anlatmak gerekmez; türün neyi konu aldığı, nasıl bir işlev gördüğü veya hangi temel özellikle ayrıldığı yeterli olabilir.

Buna karşılık yalnız örneklerini sıralamak da kavramı tanımlamaz.