Dolaylı Tümleç Eksikliği Konu Anlatımı

Dolaylı tümleç eksikliği, cümlenin yükleminin istediği yer, yönelme, bulunma ya da ayrılma bağının eksik bırakılmasıdır.

Dolaylı tümleç, geleneksel adlandırmayla yer tamlayıcısıdır; ancak yalnız fiziksel yerleri değil kişiye yönelme, bir yerde bulunma, bir yerden veya kişiden ayrılma gibi ilişkileri de karşılar.

Bu öğe yükleme kime, kimde, kimden, nereye, nerede ve nereden soruları sorularak bulunur.

Çoğu kez -e, -de ve -den durum ekleriyle kurulur.

Yine de tek başına eki görmek yeterli değildir; önemli olan bu ekli sözün cümlede hangi yüklemi tamamladığıdır.

Dolaylı tümleç, cümlenin temel yargısını yer-yön ilişkisi bakımından tamamlar.

Bir eylem bir kişiye yönelir, bir yerde gerçekleşir, bir kaynaktan çıkar ya da bir kişiden uzaklaşır.

Bu ilişki zorunlu olduğunda öğe verilmezse anlatım bozukluğu oluşur.

Bazı fiiller nesneyle değil dolaylı tümleçle tamamlanır; “başvurmak”, “yaklaşmak”, “güvenmek”, “dönmek” gibi fiiller doğrudan etkilenen nesne aratmaz, yöneldiği ya da bağlandığı unsuru aratır.

Bu nedenle dolaylı tümleç eksikliğinde ölçüt, fiilin hangi durum ekli tamamlayıcıyla doğal kurulduğunu sezmek ve bunu cümle içinde gösterebilmektir.

Bu bozukluğun en tipik görünümü ortak öğeli cümlelerdir.

Bir dolaylı tümleç cümlenin ilk yüklemine uyabilir; yazar onu ikinci yükleme de ortakmış gibi kullanır.

Fakat ikinci yüklem başka bir kişiye, başka bir yere ya da başka bir kaynağa bağlanmayı gerektiriyorsa ortak öğe cümleyi tamamlamaz.

Örneğin ilk yüklem “bir yerde kalmak” ilişkisi kurarken ikinci yüklem “bir yere göndermek” ilişkisi isteyebilir.

İlk tümleç bulunma ekiyle doğruyken ikinci yüklem yönelme eki bekler.

Bu durumda eksiklik bazen ek uyumsuzluğu, bazen de tamamen verilmemiş bir yer-yön öğesi olarak görünür.

Nesne eksikliğiyle karıştırma, bu konunun ana sınav tuzağıdır.

Nesne, öznenin yaptığı işten etkilenen varlığı gösterir ve geçişli fiillerle ilgilidir.

Dolaylı tümleç ise eylemin kime yöneldiğini, nerede gerçekleştiğini veya nereden ayrıldığını gösterir. “Neyi” sorusuna cevap veren bir öğe nesnedir; “neye”, “nerede” veya “nereden” sorusuna cevap veren öğe dolaylı tümleçtir.

Cümlede “onu” gibi bir nesne bulunması, dolaylı tümleç ihtiyacının karşılandığı anlamına gelmez.

Aynı şekilde -e eki alan her söz de otomatik olarak dolaylı tümleç değildir; kimi zaman zarflaşmış kalıplar veya başka görevler söz konusu olabilir.

Görev, yüklemle kurulan ilişkiye göre belirlenir.

Dolaylı tümleç eksikliğini bulma işlemi yüklem merkezli yürütülmelidir.

Önce cümlede kaç yargı bulunduğu belirlenir.

Her yükleme tek tek kime, kimde, kimden, nereye, nerede, nereden soruları yöneltilir.

Cevap varsa bu cevabın bütün yüklemlerle aynı ek ve aynı anlam ilişkisi içinde kullanılabilip kullanılamadığına bakılır.

Ortak öğe yalnız bir yükleme uyuyorsa diğer yüklem için ayrı tamamlayıcı gerekir.

Düzeltme bazen eksik dolaylı tümleci eklemekle, bazen ortak öğeyi tekrarlamakla, bazen de ekini değiştirip iki ayrı ilişkiyi açıkça göstermekle yapılır.

Bu başlığın istisna ve sınır noktaları da önemlidir.

Her cümlede dolaylı tümleç bulunmak zorunda değildir; yüklem yer-yön ilişkisini gerektirmiyorsa eksiklik aranmaz.

Bir sözün cümlede bulunmaması tek başına bozukluk değildir; bozukluk, yüklemin anlamca ihtiyaç duyduğu tamamlayıcının eksik kalmasıdır.

Bazı cümlelerde yer veya kişi ilişkisi bağlamdan anlaşılabilir; fakat sınavda dil bilgisel tamamlanma aranıyorsa yüklemin istediği öğenin cümlenin içinde açık ve doğru görevle yer alması beklenir.

Ayrıca “için”, “ile”, “göre” gibi edatlı yapılar dolaylı tümleç değil edat tümleci kapsamında değerlendirilir; yalnız yönelme, bulunma ve ayrılma eksenindeki durum ekli bağ dolaylı tümlecin alanına girer.

Düzgün cümlede her yüklem kendi tamamlayıcısını doğru türde alır.

Bir yüklem bir kişiye yöneliyorsa o kişi yönelme ilişkisiyle, bir olay bir yerde gerçekleşiyorsa bulunma ilişkisiyle, bir hareket bir kaynaktan çıkıyorsa ayrılma ilişkisiyle gösterilir.

Dolaylı tümleç eksikliğini doğru saptayan öğrenci, cümlenin yalnız nesneye değil yer-yön bağlarına da ihtiyaç duyduğunu görür.

Böylece seçeneklerde kulağa düzgün gelen ama ikinci yargıda “nereye” ya da “kimden” sorusunu cevapsız bırakan cümleleri ayırt edebilir.

Dolaylı tümleç eksikliğinde ek seçimi, anlam ilişkisinin türünü doğrudan belirler.

Yönelme eki bir hedefe, bulunma eki bir konuma, ayrılma eki bir kaynağa işaret eder.

Bu üç ilişki birbirinin yerine geçirilemez.

Bir yüklem “kuruma başvurdu” biçiminde hedef isterken, başka bir yüklem “kurumda çalıştı” biçiminde bulunma ilişkisi kurar.

Aynı adın cümlede geçmesi iki yüklemin de tamamlandığını göstermez; adın hangi ekle ve hangi görevle kullanıldığı belirleyicidir.

Bu yüzden düzeltme yapılırken yalnız eksik sözcük değil, onun taşıyacağı durum eki de doğru seçilmelidir.

Fiilimsi grupları bu konuda ayrıca dikkat ister.

Ana yüklem yer-yön ilişkisi bakımından tamamlanmış olabilir, fakat cümledeki bir fiilimsi kendi dolaylı tümlecini isteyebilir. “Kurumdan ayrıldıktan sonra başvurdu” benzeri bir yapıda ayrılma ilişkisi bir fiilimsiye, yönelme ilişkisi ana yükleme ait olabilir.

Öğrenci bütün ekli sözleri tek yükleme bağlarsa eksikliği kaçırır.

Her eylemsi yapı kendi küçük cümlesi gibi düşünüldüğünde, hangi eylemin nereye, nerede veya nereden ilişkisi kurduğu daha açık görünür.

Bazı cümlelerde dolaylı tümleç zorunlu değil, isteğe bağlı açıklayıcıdır. “Çocuk uyudu” cümlesinde nerede uyuduğu söylenmese de yargı tamamdır.

Buna karşılık “çocuk öğretmenine güvendi” gibi bir yapıda güven ilişkisinin yöneldiği kişi cümle için önemlidir.

Eksiklik ararken bu fark korunmalıdır.

Her yükleme yer-yön sorusu sorulabilir; fakat cevap alınamaması her zaman bozukluk değildir.

Bozukluk, yüklemin anlamca o cevabı gerektirmesi veya ortak öğe yüzünden cümledeki ikinci yargının yarım kalması durumunda ortaya çıkar.

Edat tümleciyle sınır da önemlidir. “Arkadaşıyla gitti” cümlesindeki birliktelik ilişkisi edatlıdır; “arkadaşına gitti” cümlesindeki yönelme ilişkisi dolaylı tümleçtir.

Her ikisi de kişiye bağlanabilir ama görevleri ayrıdır.

Aynı biçimde “senin için çalıştı” amaç veya yarar ilişkisi kurar; “sende çalıştı” bulunma ya da bağlılık ilişkisi kurar.

Sınavda seçenekler bu yakınlık üzerinden yanıltıcı olabilir.

Dolaylı tümleç eksikliğinde aranacak ilişki, durum ekiyle kurulan hedef, yer veya kaynak bağıdır.

Düzeltme yapılırken cümlenin anlamı kadar öğelerin dağılımı da korunmalıdır.

Eksik dolaylı tümleç eklendiğinde cümlenin hangi yüklemi tamamladığı açık olmalı, başka bir yüklemle yanlış ortaklığa girmemelidir.

Gerekirse cümle ikiye bölünür veya ortak öğe tekrar edilir.

Bu tekrar, anlatım bozukluğunu gidermek için gerekli olduğunda gereksiz sayılmaz.