Nesne Konu Anlatımı

Nesne, cümlede yüklemin bildirdiği işten etkilenen unsur olarak tanımlanır.

Bu tanımda iki nokta özellikle önemlidir.

Birincisi, ortada bir iş veya hareket bulunmalıdır.

İkincisi, bu iş bir varlığa, kavrama ya da söz grubuna yönelerek onu etkilemelidir.

Öğrenci kitabı okudu cümlesinde okuma işi kitap üzerinde gerçekleşir; bu yüzden kitabı nesnedir.

Öğrenci bahçede koştu cümlesinde ise koşma işi herhangi bir varlığı etkilemez.

Bahçede sözü yer bildirir, nesne değildir.

Nesne aramak, yalnızca cümlede isim aramak değildir; işten etkilenme ilişkisini görmektir.

Nesne yalnız geçişli fiillerle kurulan cümlelerde bulunur.

Geçişli fiil, anlamı gereği bir nesne alabilen fiildir.

Yazmak, okumak, kırmak, görmek, taşımak, almak gibi fiiller çoğu kullanımda bir şeye yönelir.

Geçişsiz fiillerde hareket öznenin üzerinde kalır ve dışarıdaki bir varlığı etkilemez.

Uyumak, gülmek, yürümek, oturmak gibi fiiller çoğunlukla nesne istemez.

Bu nedenle cümlede kimi ya da neyi sorusuna benzer bir cevap aramadan önce yüklemin nesne alabilecek yapıda olup olmadığı incelenmelidir.

Geçişsiz yüklemli cümlede nesne aramak, KPSS’de sık yapılan temel yanlıştır.

Belirtili nesne, belirtme durum eki almış nesnedir.

Yükleme kimi veya neyi soruları sorularak bulunur.

Öğretmen öğrencileri uyardı cümlesinde uyardı yüklemine kimi uyardı sorusu sorulduğunda öğrencileri cevabı gelir.

Rüzgâr ağacın dallarını kırdı cümlesinde neyi kırdı sorusunun cevabı ağacın dallarını söz grubudur.

Belirtme eki, nesnenin belirli ve tanınır bir varlık gibi sunulduğunu gösterir.

Ancak yalnız eki görmek yetmez; ekli sözün yüklemin bildirdiği işten etkilenmesi gerekir.

Her -i eki alan unsur nesne değildir; iyelik ekleri ve başka biçimler ayrıca ayırt edilmelidir.

Belirtisiz nesne yalın hâlde bulunan nesnedir.

Yükleme kim veya ne soruları sorularak bulunur.

Çocuk şiir okudu cümlesinde okudu yüklemine ne okudu sorusu yöneltilir ve şiir cevabı alınır.

Burada şiir sözcüğü belirtme eki almadığı için belirtisiz nesnedir.

Annesine güzel bir çiçek götürdü cümlesinde götürdü yüklemine ne götürdü sorusunun cevabı güzel bir çiçek söz grubudur.

Bu nesne de yalın hâlde olduğu için belirtisizdir.

Belirtisiz nesnede genellikle tür, miktar veya belirsiz varlık anlamı öne çıkar; belirli bir nesne işaret edilmez.

Belirtisiz nesne ile özne soruları biçim olarak karışabilir.

Çünkü özneyi bulurken de kim ve ne soruları kullanılır.

Fark, sorunun yüklemle kurduğu anlam ilişkisindedir.

Çocuk kitap aldı cümlesinde alan kim sorusunun cevabı çocuk, ne aldı sorusunun cevabı kitap olur.

İlk cevap işi yapanı, ikinci cevap işten etkilenen şeyi gösterir.

Bu nedenle kim veya ne sorusunun cevabını bulmak tek başına yeterli değildir.

Cevabın yapan mı, etkilenen mi, hakkında yargı verilen mi olduğunu anlamak gerekir.

Soru kalıbı değil, yüklemle ilişki belirleyicidir.

Nesne çoğu zaman söz grubu hâlinde bulunur.

Eski defterlerini düzenledi cümlesinde eski defterlerini bütünü belirtili nesnedir.

Uzun süredir aradığı cevabı buldu cümlesinde uzun süredir aradığı cevabı bir sıfat-fiil grubuyla genişlemiş nesnedir.

Dün akşam kardeşine küçük bir armağan aldı cümlesinde küçük bir armağan belirtisiz nesnedir.

Cümle ögesi çözümünde tamlamalar, sıfat-fiil grupları ve anlamca birbirine bağlı kelimeler parçalanmaz.

Yalnız son sözcüğü almak, hem ögenin sınırını hem de cümlenin anlamını eksik gösterir.

Nesne ile sözde özne ayrımı edilgen çatıda önem kazanır.

Etken cümlede nesne olan unsur, edilgen cümlede özne konumuna geçebilir.

Görevli kapıyı açtı cümlesinde kapıyı belirtili nesnedir.

Kapı açıldı cümlesinde kapı işi yapan değildir; açılma işinden etkilenen varlıktır.

Fakat edilgen yükleme ne açıldı sorusuyla bağlandığı için sözde özne olur.

Edilgen cümlede gerçek işi yapan belirtilmemiş olabilir; belirtilirse örtülü özne olarak ayrıca değerlendirilir.

Bu yüzden edilgen yüklemli cümlede nesne aramak yerine sözde özne ihtimali kontrol edilmelidir.

Nesne çözümünde izlenecek sıra nettir.

Önce yüklem bulunur.

Sonra bu yüklemin geçişli olup olmadığı, yani işin bir varlığa yönelip yönelmediği incelenir.

Ardından işten etkilenen unsur belirlenir.

Bu unsur belirtme eki almışsa belirtili nesne, yalın hâldeyse belirtisiz nesne olur.

Söz grubu sınırı anlam bütünlüğüne göre çizilir.

Edilgen çatıda ise etkilenen unsurun nesne değil sözde özne olabileceği unutulmaz.

KPSS sorularında doğru cevap, eki ezberlemekten çok fiilin geçişliliğini, yüklemin çatısını ve etkilenen unsurun cümledeki görevini birlikte okuyabilen adayın cevabıdır.

Nesnenin bulunması için yüklemin fiil olması gerekir; isim cümlelerinde nesne aranmaz.

Öğrenci başarılıydı cümlesinde başarılıydı yüklemi bir nitelik bildirir, herhangi bir işi bir varlığa yöneltmez.

Bu yüzden cümlede ad soylu başka sözler bulunsa bile nesne oluşmaz.

Fiil cümlelerinde de her fiil nesne almaz.

Öğrenci güldü cümlesinde güldü yüklemi geçişsizdir.

Öğrenci soruyu güldü gibi bir yapı kurulamadığı için işten etkilenen nesne yoktur.

Nesne arama işlemi, yüklemin türünü ve geçişliliğini denetlemekle başlar.

Belirtme ekiyle iyelik ekini ayırmak nesne sorularında önemlidir.

Kalemi kırıldı cümlesinde kalemi sözcüğü görünüşte -i ile bitse de bağlama göre onun kalemi anlamında iyelik taşıyabilir ve edilgen ya da oluş bildiren yapıda özneleşebilir.

Kalemi kırdı cümlesinde ise kırdı yüklemine neyi kırdı sorusu sorulur ve kalemi belirtili nesne olur.

Aynı yüzey biçimi farklı görevlerde kullanılabildiği için aday yalnız harfe bakmamalı, ekin işlevini ve yüklemle kurulan ilişkiyi anlamalıdır.

Nesne, dolaylı tümleçle aynı cümlede bulunabilir ve ikisinin görevleri ayrıdır.

Öğretmen öğrencilere konuyu anlattı cümlesinde konuyu işten etkilenen belirtili nesnedir; öğrencilere ise anlatma işinin yöneldiği kişiyi gösteren dolaylı tümleçtir.

Çocuk topu duvara attı cümlesinde topu atma işinden etkilenen nesne, duvara yönelme bildiren dolaylı tümleçtir.

Bu ayrım özellikle uzun cümlelerde seçenekleri belirler.

Neyi sorusunun cevabı ile nereye veya kime sorusunun cevabı aynı görevde değerlendirilmez.

Belirtisiz nesne genellikle yükleme çok yakın durur ve yüklemle birlikte anlamca sıkı bağ kurar.

Kitap okudu, çay içti, mektup yazdı gibi yapılarda nesne yalın hâlde olduğu için belirli bir varlığı değil, tür olarak etkilenen unsuru gösterir.