Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme) Konu Anlatımı

Ünsüz benzeşmesi, sözcüğün son sesiyle ekin ilk sesi arasında kurulan sertlik uyumudur.

Türkçede ç, f, h, k, p, s, ş, t sert ünsüzler olarak kabul edilir.

Bu ünsüzlerden biriyle biten bir sözcüğe ünsüzle başlayan bir ek getirildiğinde, ekin başındaki yumuşak ünsüz çoğu zaman sert karşılığıyla kullanılır.

C sesi ç’ye, d sesi t’ye, g sesi k’ye dönebilir.

Bu nedenle olayın diğer adı ünsüz sertleşmesidir.

Benzeşme sözü, iki sesin sertlik bakımından birbirine yaklaşmasını anlatır; sertleşme sözü ise ekin uğradığı değişimi daha doğrudan gösterir.

Bu konunun standart çerçevesi yazı dili ve dil bilgisi kurallarıdır.

Sınavda adaydan, ekin doğru biçimini ve bu biçimin nedenini bilmesi beklenir.

Sert ünsüzle biten sözcükten sonra “-ci” türü bir ek geldiğinde yazıda “-çi” biçimi kullanılabilir; “-de” eki “-te” biçimine dönebilir; “-gin” veya benzeri yumuşak başlayan ekler bağlama göre sertleşebilir.

Bunlar yalnızca kulağa sert geldiği için değil, Türkçenin yerleşik ekleşme düzeni böyle olduğu için kabul edilir.

Dolayısıyla ölçü, standart yazımda görülen ek biçimidir.

Ünsüz benzeşmesinin koşulları belirgindir.

Sözcük sert ünsüzlerden biriyle bitmelidir.

Gelen ekin başında da sertleşmeye elverişli yumuşak bir ünsüz bulunmalıdır.

Eğer sözcük ünlüyle veya yumuşak ünsüzle bitiyorsa bu olay aranmaz.

Eğer gelen ek ünlüyle başlıyorsa da sertleşme değil, başka bir ses olayı gündeme gelebilir.

Bu yüzden çözümde önce sözcüğün son sesi, sonra ekin ilk sesi incelenir.

Son ses sert, ek başı değişebilir nitelikteyse benzeşme ihtimali doğar.

Ek gerçekten sert biçimiyle gelmişse olay adlandırılır.

Bu olayda değişen unsur kök değildir.

Kök ya da gövde sonundaki sert ünsüz yerinde kalır; ek kendini ona uydurur.

Örneğin sert ünsüzle biten bir köke bulunma eki geldiğinde ekin d’li biçimi değil t’li biçimi kullanılır.

Bu durum, sözcüğün asıl yapısını değiştirmez; yalnız ekin biçimini belirler.

KPSS sorularında bu ayrım belirleyicidir.

Aday kökün sonundaki sert harfi görüp “son ses değişmiş” sanmamalıdır.

Son ses aynı kalıyorsa ve ekin başı sertleşiyorsa cevap ünsüz benzeşmesidir.

Ünsüz yumuşamasıyla karşılaştırma, konunun en sağlam öğrenme yoludur.

Yumuşamada p, ç, t, k ile biten bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek alınca son sesini b, c, d, ğ veya g yönünde değiştirir.

Sertleşmede ise sert ünsüzle biten sözcük, ünsüzle başlayan eki etkiler.

Yumuşama kök tarafında, sertleşme ek tarafında gerçekleşir.

Ayrıca yumuşama için çoğu kez ünlüyle başlayan ek gerekirken, sertleşme için ekin ünsüzle başlaması gerekir.

Bu iki koşul aynı anda zihinde tutulursa karışıklık büyük ölçüde azalır.

Sert ünsüzleri bilmek tek başına yeterli değildir, fakat başlangıç için zorunludur.

Ç, f, h, k, p, s, ş, t sesleri sert ünsüz kadrosunu oluşturur ve bu sekiz ses “fıstıkçı şahap” hatırlatıcısıyla kolayca akılda tutulur.

Ancak sınavda yalnız bu kalıbı ezberlemek yanlış güven verir.

Çünkü sert ünsüzle biten her sözcükte benzeşme aramak doğru değildir; ekin başı ve ekin türü de incelenmelidir.

Ek zaten sert bir sesle başlıyorsa ortada yeni bir sertleşme olmayabilir.

Ek ünlüyle başlıyorsa konu başka yöne gider.

Ünsüz benzeşmesinin yazım kurallarıyla bağlantısı çok güçlüdür.

Günlük kullanımda aday doğru biçimi çoğu zaman sezgisel olarak söyler; fakat sınavda istenen sezgiyi kuralla açıklamaktır. “Kitapta” biçiminde p’den sonra d’li ekin değil t’li ekin gelmesi, “sınıfta” biçiminde f’den sonra ekin sertleşmesi, “çalışkan” türü örneklerde ek başının sert değer kazanması bu çerçevede değerlendirilir.

Yazım sorusunda doğru ek biçimini seçmek, ses bilgisi sorusunda ise bu değişimin adını söylemek gerekir.

İki alan birbirini destekler.

İstisna ve sınır durumlarında soru daha dikkatli okunmalıdır.

Bazı eklerin tek biçimli kullanımları olabilir; bazı yabancı kökenli veya kalıplaşmış yapılarda beklenen uyum açık görünmeyebilir.

Ayrıca sözcük içinde yan yana gelen iki sert ses, mutlaka ekleşmeden doğmuş bir sertleşme olmayabilir.

Ünsüz benzeşmesi için sözcük ile ek ilişkisi görülmelidir.

Kökün kendi içinde bulunan ses dizilişi benzeşme diye adlandırılmaz.

Bu nedenle aday önce ek sınırını belirlemeli, sonra değişimin ekin başında gerçekleşip gerçekleşmediğine karar vermelidir.

KPSS’de pratik prosedür şudur: Sözcüğü kök ve ek olarak ayır, kökün son sesini kontrol et, ekin ilk sesine bak, ekin sertleşmiş biçimde kullanılıp kullanılmadığını saptayın.

Değişim ek başındaysa ve neden kökün sert son sesiyse ünsüz benzeşmesi vardır.

Değişim kökün sonunda gerçekleşmişse ünsüz yumuşaması düşünülmelidir.

Bir ses kaybolmuşsa düşme, yeni ses girmişse türeme aranmalıdır.

Bu sistemli ayrım, özellikle “hangisinde farklı ses olayı vardır” tarzı seçeneklerde hızlı ve güvenilir eleme sağlar.

Ünsüz benzeşmesinde “benzerlik” sertlik bakımındandır; seslerin tamamen aynı olması gerekmez.

Sözcüğün sonundaki p, ç, t, k, f, h, s veya ş sesi, ekin başındaki yumuşak sesi kendi sertlik alanına çeker.

Bu yüzden olayın adında benzeşme geçse de sınav çözümünde daha pratik ad “sertleşme”dir.

Çünkü aday değişimin yönünü böyle daha kolay görür: yumuşaktan serte doğru bir hareket vardır.

Bu hareket ekte gerçekleşir.

Kökün sonundaki sert ses zaten serttir; onun ayrıca sertleştiğini söylemek mantıksal olarak yanlış olur.

Sertleşme sorularında ek sınırını görememek ciddi hata doğurur.

Bir sözcüğün içinde yan yana duran iki sert ünsüz, tarihsel olarak veya kökün kendi yapısı nedeniyle orada bulunabilir; bu durumda ekleşmeden doğan bir benzeşme kanıtlanmış olmaz.

KPSS adayı önce sözcüğün hangi bölümünün kök, hangi bölümünün ek olduğunu belirlemelidir.

Ek ayrımı yapıldıktan sonra ekin beklenen yumuşak biçimiyle kullanılan sert biçimi karşılaştırılabilir.

Eğer ekin sert biçimi sözcük sonundaki sert ünsüz nedeniyle seçilmişse olay açık biçimde ünsüz benzeşmesidir.

Bu olayın istisna tarafı çoğu zaman eklerin biçim özelliklerinden gelir.