Olumlu Cümleler Konu Anlatımı

Olumlu cümle, anlamına göre cümleler içinde varlık ve gerçekleşme yönünü bildiren temel türdür.

Bir eylem yapılmışsa, yapılacaksa veya yapılmakta ise; bir durum, nitelik, nesne ya da ihtimal var kabul ediliyorsa cümle anlamca olumludur. “Öğrenciler sınava hazırlandı”, “Sınıfta sessizlik vardı”, “Bu yöntem işe yarar” gibi cümlelerde yargı gerçekleşme veya varlık yönünde kurulmuştur.

Olumlu cümleyi anlamak için yalnızca yüklemin eklerine değil, cümlenin sonunda ortaya çıkan mesaja bakmak gerekir.

Biçimce olumlu cümlede olumsuzluk bildiren işaretler bulunmaz.

Fiil yükleminde “-ma, -me” olumsuzluk eki yoktur; isim yükleminde “değil” kullanılmamıştır; “yok” gibi açık yokluk sözcükleri yargının merkezinde değildir. “Ali bugün derse geldi” cümlesi biçimce olumludur; çünkü yüklemde olumsuzluk eki yoktur. “Bu açıklama yeterli” cümlesi de biçimce olumludur; isim yüklemi “değil” ile olumsuzlaştırılmamıştır.

Bu düzeyde yapılan değerlendirme biçimsel değerlendirmedir ve sınavda ilk kontrol adımıdır.

Ancak olumlu cümlenin asıl sınav değeri, biçimce olumlu ile anlamca olumlu ayrımında ortaya çıkar.

Bir cümlede olumsuzluk eki bulunmaması, onun her zaman anlamca olumlu olduğu anlamına gelmez. “Böyle bir yanlışı kim kabul eder?” cümlesinde yüklem biçimce olumlu görünür; fakat cümle çoğu bağlamda “kimse kabul etmez” anlamını taşır.

Bu tür sözde sorular gerçek bilgi istemez, bir yargıyı vurgular.

Son ileti kabulün yokluğu ise cümle anlamca olumsuzdur.

Bu nedenle olumlu cümle sorularında “ek yoksa olumlu” ezberi tek başına yeterli değildir.

Anlamca olumlu cümlede son hüküm varlık yönündedir. “Bu öneri dikkate değer” cümlesi bir niteliğin varlığını bildirir. “Sorunu çözebilecek bir yol bulundu” cümlesi çözüm yolunun varlığını anlatır. “Bu çalışma başarıya katkı sağlayabilir” cümlesi kesin gerçekleşme değil, olumlu bir ihtimal bildirir; yine de yokluk değil varlık yönündedir.

Olumlu anlam, yalnızca kesin gerçekleşme demek değildir.

İmkân, yeterlilik, kabul, uygunluk, varlık ve gerçekleşme ihtimali de anlamca olumlu alana girebilir.

Çift olumsuzluk, olumlu cümlelerde sık görülen tuzaklardan biridir. “Bu konuyu anlamamış değilim” cümlesinde biçimsel olarak olumsuzluk vardır; hatta “anlamamış” ve “değil” birlikte kullanılır.

Buna rağmen cümlenin son anlamı “anladım” ya da “tamamen anlamadım denemez” yönündedir.

Bu nedenle anlamca olumlu kabul edilir. “Gelmemesi mümkün değil” cümlesi de biçimce olumsuz unsurlar taşır, fakat anlam “gelecek” sonucuna yaklaşır.

Öğrenci burada olumsuzluk saymak yerine cümleyi sadeleştirmelidir.

Olumlu cümlelerde isim ve fiil yüklemleri arasında biçimsel fark vardır.

Fiil cümlelerinde olumluluk çoğunlukla eylemin gerçekleşmesiyle anlaşılır: “okudu”, “çalışıyor”, “gelecek”, “başarmış”.

İsim cümlelerinde ise bir varlık ya da nitelik bildirilir: “hava açık”, “cevap doğru”, “plan uygun”.

İsim cümlesi olumsuz yapılmak istendiğinde çoğu zaman “değil” kullanılır; “cevap doğru değil” gibi.

Dolayısıyla biçimce olumlu isim cümlesinde nitelik var kabul edilir.

Fakat anlamca değerlendirme yine cümlenin bütününe bağlıdır.

Soru biçimli olumlu cümleler ayrıca dikkat ister. “Toplantı saat kaçta başlayacak?” gerçek bir soru olduğu için olumlu-olumsuz sınıflamasında öncelikle soru cümlesi olarak değerlendirilir; bilgi isteme amacı öndedir.

Fakat “Bu başarı küçümsenir mi?” cümlesi çoğu bağlamda “küçümsenmez” anlamı verir.

Biçimce olumlu ve soru yapılıdır, anlamca olumsuzdur.

Buna karşılık “Bunu kim istemez?” cümlesi biçimce olumsuzluk taşımaz ama anlamca “herkes ister” sonucunu doğurabilir; bu durumda olumlu anlam verir.

Aynı soru biçimi farklı bağlamlarda farklı sonuca gidebilir.

Olumlu cümlelerde karşılaştırma ve sınırlama ifadeleri de anlamı değiştirebilir. “Bu yöntem diğerlerinden daha etkilidir” cümlesi olumlu bir karşılaştırma yapar. “Bu yöntem yalnızca bazı durumlarda etkilidir” cümlesi de olumlu bir yargı taşır; ancak kapsamı sınırlıdır.

Sınırlılık, cümlenin olumlu olmasını ortadan kaldırmaz.

Önemli olan, bildirilen alanda bir etkinin var kabul edilmesidir. “Hiçbir durumda etkili değildir” denirse yokluk bildirilir ve cümle olumsuz olur.

Bu ayrım seçeneklerde “kısmen olumlu” ile “tamamen olumsuz” ifadelerini ayırmaya yarar.

KPSS tarzı sorularda olumlu cümle, çoğu zaman “biçimce olumlu, anlamca olumsuz” veya “biçimce olumsuz, anlamca olumlu” ifadeleriyle birlikte gelir.

Öğrenci önce yüklemi bulmalı, biçimsel olumsuzluk işaretlerini aramalıdır.

Sonra cümleyi kısa bir anlama çevirmelidir: “Sonuçta var mı, yok mu; gerçekleşiyor mu, gerçekleşmiyor mu?” Bu sadeleştirme, çift olumsuzluk ve sözde soru örneklerinde en güvenli yoldur.

Cümlenin yazılı biçimi ile ilettiği anlam ayrıldığında doğru sınıflama ancak bu ikinci adımla yapılabilir.

Olumlu cümlelerin hukuki ya da resmî bir kural çerçevesi yoktur; bu başlık dil bilgisel ve anlamsal bir sınıflamadır. “Yasal çerçeve” yerine burada geçerli olan kural, Türkçede olumsuzluk bildiren ek ve sözcüklerin biçimsel gösterge sayılması, fakat nihai kararın anlamdan verilmesidir.

Bu kuralın istisnaları da biçim-anlam ayrımında görülür: sözde soru, çift olumsuzluk, bağlama bağlı alay veya ret anlamı, biçimsel görünüşü değiştirebilir.

Bu nedenle mekanik ek arama, başlangıç için yararlı olsa da sonuç için yeterli değildir.

Sonuç olarak olumlu cümle, varlığı, gerçekleşmeyi, kabulü, yeterliliği veya olumlu ihtimali bildiren cümledir.

Biçimce olumlu cümlede olumsuzluk işareti yoktur; anlamca olumlu cümlede ise son ileti varlık yönündedir.

Bu iki düzey her zaman aynı olmayabilir.

Sınav başarısı için öğrenci yüklemi bulmalı, olumsuzluk işaretlerini belirlemeli, ardından cümleyi kendi içinde sadeleştirerek son hükmü görmelidir.

Son hüküm bir şeyin varlığını veya gerçekleşmesini bildiriyorsa cümle anlamca olumludur; yokluk ya da gerçekleşmeme bildiriyorsa biçimsel görünüm ne olursa olsun olumlu sayılmaz.

Olumlu cümleleri tanırken “varlık” kavramını geniş düşünmek gerekir.

Varlık yalnızca nesnenin fiziksel olarak bulunması değildir; bir niteliğin, yargının, ihtimalin, ilişkinin veya etkinin kabul edilmesi de olumlu anlam oluşturur. “Bu açıklama sorunu kısmen gideriyor” cümlesinde tam çözüm yoktur, fakat bir etkinin varlığı kabul edilmiştir. “Bu görüş tartışmaya açıktır” cümlesi de olumlu bir varlık bildirir; tartışılabilirlik niteliği vardır.

Bu nedenle olumlu cümle, her zaman övgü veya iyi sonuç anlamına gelmez.

Hoşa gitmeyen bir durumun varlığını bildiren cümle de anlamca olumlu olabilir: “Sorun büyüyor” cümlesi olumsuz içerikli bir durumu anlatsa da gerçekleşme bildirdiği için cümle türü bakımından olumludur.